Wat zijn vetten?

Vet is gezond

We kunnen niet zonder vetten. Elke lichaamsfunctie, van het pompen van het hart tot de communicatie tussen hersencellen, is afhankelijk van de juiste hoeveelheid, het type en de samenstelling van de vetten en vetzuren in de celmembranen. Zo bestaan onze hersenen bijvoorbeeld voor 50 to 60% uit vet!Toch behoren vetten bij het grote publiek tot de categorie ‘meest onbegrepen voedingsstoffen’. Gelooft u ook dat vet ‘slecht’ is voor uw gezondheid? Inmiddels is het bekend dat het type vet dat u eet van grotere invloed is op uw gezondheid dan de hoeveelheid vet.

De functie van vet

Vet geeft ons energie. Het vormt het vetweefsel dat ons lichaam mooie rondingen geeft. Als vetlaag ondersteunt en beschermt het onze organen. En vet onder de huid voorkomt dat de huid uitdroogt. Verlies van vetweefsel is dan ook één van de oorzaken dat onze huid op den duur rimpelig en minder strak wordt. Bovendien hebben bepaalde vitaminen vet nodig om in ons lichaam opgenomen te kunnen worden. Vitaminen A, D, E en K zijn vetoplosbare vitaminen. Een dieet dat te weinig vet bevat, kan op den duur dan ook leiden tot tekorten aan deze vitaminen.

Type vetten

Er zijn drie typen vetten: verzadigd, enkelvoudig onverzadigd en meervoudig onverzadigd. Daarnaast is er een vierde (sub)groep, de transvetzuren, die soms onder de verzadigde en soms onder de onverzadigde vetzuren wordt ingedeeld.
De mate waarin de individuele vetzuren in een vet of olie wel of niet verzadigd zijn, bepaalt mede de vloeibare of vaste vorm en dus bij welke temperatuur deze zullen smelten. Zo hebben voedingsmiddelen rijk aan verzadigde vetzuren doorgaans een vaste structuur, terwijl voedingsmiddelen rijk aan onverzadigde vetzuren doorgaans vloeibaar zijn.
Vetten en oliën bestaan nooit geheel uit één type vetzuur, maar zijn samengesteld uit een combinatie van zowel verzadigde als onverzadigde vetzuren.

 

• Transvetzuren
• Verzadigde vetten
• Enkelvoudig onverzadigde vetzuren
• Meervoudig onverzadigde vetzuren

Essentiële vetzuren

Essentiële vetzuren zijn meervoudig onverzadigde vetzuren die ons lichaam nodig heeft om goed te kunnen functioneren, maar die wij niet zelf kunnen aanmaken. Het is dus noodzakelijk dat we deze vetzuren via onze voeding binnenkrijgen.

We kennen twee hoofdgroepen van essentiële vetzuren: het omega-3-vetzuur alfalinoleenzuur (ALA) en het omega-6-vetzuur linolzuur (LA). Deze 'stamvetzuren' worden in ons lichaam omgezet tot onder meer EPAn DHA (omega-3) en GLA en AA (omega-6). Het zijn deze stoffen die essentieel zijn voor het behoud van onze gezondheid. Ze zijn betrokken bij vele verschillende lichaamsfuncties, omdat ze de grondstoffen zijn van bepaalde hormoonachtige stoffen (prostaglandines) die de werking van elk orgaan, weefsel en cel in het lichaam reguleren. Hiermee zorgen ze voor de fijne afstemming van allerlei processen in het lichaam.

EPA en DHA worden in vette vis en visolie gevonden, terwijl GLA met name in teunisbloemolie voorkomt. AA zit vooral in dierlijke voedingsmiddelen.

De belangrijkste essentiële vetzuren

Arachidonzuur of AA

Arachidonzuur of AA is een belangrijk omega-6-vetzuur. AA wordt met name gevonden in dierlijke vetten (vlees, vis) en borstvoeding. Teunisbloemolie is een van de rijkste bronnen van het omega-6-vetzuur GLA, dat door het lichaam in AA wordt omgezet.

Zwangerschap

AA is tezamen met DHA (omega 3) het belangrijkste vetzuur rondom de zwangerschap. AA is van belang voor de vruchtbaarheid en is nodig voor de aanleg van de placenta en het borstklier- en baarmoederweefsel van de moeder, evenals het in goede banen leiden van de zwangerschap zelf. Uit studies blijkt dat prematuur geboren baby’s lagere AA-gehaltes in hun navelstrengbloed hebben dan op tijd geboren baby’s.

Hersenen en ogen

AA is essentieel voor de werking van ons geheugen. Het wordt aan supplementen toegevoegd die als doel hebben de groei, ontwikkeling en werking van hersenen en ogen te verbeteren, en als ondersteuning tijdens de zwangerschap.

Andere effecten op de gezondheid

AA wordt in het lichaam omgezet in type 2 prostaglandines (PG2), een groep regulerende stoffen die vooral bij immuun- en ontstekingsreacties betrokken is. De groep PG2’s is groot en hun effecten op de gezondheid zijn zeer divers. Sommige leden van de PG2’s belemmeren de vorming van bloedstolsels, terwijl anderen dit juist stimuleren. Andere PG2’s zijn vooral betrokken bij de zogenaamde ‘vecht-of-vlucht’ reacties, zoals het verhogen van de bloeddruk of het activeren van ontstekingsreacties.

Scheikundig verklaard

Arachidonzuur of AA is een langketen omega-6-vetzuur met 20 koolstofatomen en 4 dubbele banden. Het wordt gevormd uit linolzuur (LA, stamvetzuur omega-6-familie).

Docosahexaeenzuur of DHA

Docosahexaeenzuur of DHA is het belangrijkste omega-3-vetzuur in hersen-, zenuw- en oogweefsels; een groot deel van deze weefsels bestaat uit DHA. DHA is met name verantwoordelijk voor de regulatie van ons leer-, denk- en spraakvermogen, de motoriek, het geheugen, de stemming, het gedrag en nog veel meer functies. DHA komt met name voor in vette vis.

Leer- denk- en gezichtsvermogen

DHA-rijke visoliën worden met name geadviseerd ter verbetering van het leer-, denk- en gezichtsvermogen. Ook de motorische ontwikkeling bij baby’s blijkt optimaler te zijn naarmate de DHA-status van hun moeders hoger is geweest tijdens de zwangerschap.

Zwangerschap

Tijdens de zwangerschap en in de eerste levensmaanden heeft de foetus/groeiende baby een verhoogde behoefte aan DHA. Het vermogen zelf DHA te kunnen vormen, ontwikkelt zich geleidelijk. Baby’s jonger dan twee jaar moeten DHA dan ook reeds gevormd binnenkrijgen. In principe bevat borstvoeding een goede bron van DHA, al kunnen de gehaltes wisselen afhankelijk van het dieet van de moeder.

Hart en bloedvaten

DHA heeft ook een aantal gunstige effecten op het hart en de bloedvaten. Zo blijkt het bijvoorbeeld een bloeddrukverlagende werking te hebben en helpt het het hartritme te stabiliseren.

Scheikundig verklaard

DHA is een langketen omega-3-vetzuur met 22 koolstofatomen en 6 dubbele banden. Vette vis en visolie zijn belangrijke DHA-bronnen. Volgens sommige wetenschappers zou DHA als ‘conditionally essential’ (= onder bepaalde voorwaarden essentieel) beschouwd mogen worden. Mensen en andere zoogdieren kunnen een kleine hoeveelheid DHA aanmaken uit EPA, maar niet uit andere stoffen. Recent is ontdekt dat DHA een voorloperstof is voor een groep stoffen met een beschermende werking op hersencellen (neuroprotectins) en een regulerende werking op immuunreacties (resolvins).

Eicosapentaeenzuur of EPA

Eicosapentaeenzuur of EPA is een omega-3-vetzuur met belangrijke uiteenlopende functies voor de gezondheid. EPA komt met name voor in vette vis.

Voorkomt ontstekingen en gunstig voor hart en bloedvaten

Ons lichaam maakt uit EPA prostaglandines van het type 3 (PG3). Zo helpt EPA ontstekingen te voorkomen (ontstekingen in bloedvaten kunnen hart- en vaatklachten veroorzaken). Daarnaast heeft EPA een bloedverdunnende en bloedvatontspannende werking, waardoor het een gunstige werking op het hart- en vaatsysteem heeft. Verder helpt EPA (evenals DHA) om cholesterol- en triglyceridegehalten in het bloed op een gezond peil te houden. EPA-rijke visoliën worden doorgaans gebruikt ter preventie van (de verergering van) gewrichtsklachten, hart- en vaatproblemen en bij ontstekingen in het algemeen.

Scheikundig verklaard

Eicosapentaeenzuur of EPA is een langketen omega-3-vetzuur met 20 koolstofatomen en 5 dubbele banden. EPA wordt met name gevonden in vette vis en visolie. Mensen en andere zoogdieren kunnen een kleine hoeveelheid EPA aanmaken uit alfalinoleenzuur (ALA, stamvetzuur omega-3-familie), maar niet uit andere stoffen.

Gamma-linoleenzuur of GLA

Gamma-linoleenzuur of GLA is een belangrijke omega-6-vetzuur. GLA komt weinig voor in onze voeding; alleen haver, eidooiers en orgaanvlees bevatten minieme sporen. Veel grotere hoeveelheden worden in bepaalde zaadoliën gevonden zoals teunisbloemolie en borageolie. Volgens sommige onderzoekers bevat borageolie echter bestanddelen die de opname van GLA juist blokkeren. Om deze reden wordt teunisbloemolie veelal als de beste bron van GLA beschouwd.

GLA, belangrijkste vetzuur voor de huid

GLA is het belangrijkste vetzuur voor de huid. De huid heeft een grote en constante behoefte aan GLA, maar kan het niet zelf aanmaken. GLA voedt en herstelt de huid van binnenuit en zorgt voor meer elasticiteit en een betere vochtbalans. Hierdoor voelt de huid stevig aan en ziet er gezond en stralend uit. Bij tekorten aan essentiële vetzuren ontstaat dan ook vaak een droge, schilferige en geïrriteerde huid. Mensen met eczeem blijken bij bloedmetingen vaak GLA-tekorten te hebben. In de jaren ’40 van de vorige eeuw was teunisbloemolie hét standaard behandelmiddel bij atopisch (=constitutioneel of aangeboren) eczeem, maar dit is gestaakt na de introductie van geneesmiddelen op basis van corticosteroïden.

Hormoonhuishouding

Uit studies is gebleken dat vrouwen die last hebben van klachten rondom hun menstruatiecyclus vaak tekorten hebben aan GLA. Het lichaam gebruikt GLA als grondstof voor een groep hormoonachtige stoffen, de prostaglandines, die zeer uitgebreide regulerende functies hebben. GLA zorgt onder meer voor een goede vochtbalans en gemoedstoestand en voor minder gevoelige borsten.

Andere gezondheidsbevorderende eigenschappen

GLA is een voorloperstof van prostaglandines van de type 1 groep (PG1). Dit is de meest bekende prostaglandine; vooral PGE1 is goed onderzocht. PGE1 heeft een beschermend en gezondheidsbevorderend effect op allerlei weefsels en organen in het lichaam. Veel van de positieve effecten van essentiële vetzuren op bijvoorbeeld het cardiovasculaire systeem zijn te danken aan deze van omega 6 afkomstige stof. PGE1 heeft een bloeddrukverlagende en bloedverdunnende werking, zorgt dat insuline effectiever door het lichaam wordt gebruikt, reguleert de calciumstofwisseling, versterkt de immuunfuncties door de werking van T-lymfocyten (‘helper cells’) te verbeteren en heeft een gunstige werking op stemming en gedrag.

Scheikundig verklaard

Gamma-linoleenzuur of GLA is een langketen omega-6-vetzuur met 18 koolstofatomen en 3 dubbele banden dat uit linolzuur (LA, stamvetzuur omega-6- familie) wordt gevormd.

Prostaglandinen

Vraagt u zich ook wel eens af hoe het kan dat omega-3- en omega-6-vetzuren voor zóveel verschillende gezondheidsindicaties gebruikt kunnen worden? Lees dan verder!
 
Volgens sommige onderzoekers zijn essentiële vetzuren vooral belangrijk omdat ze de bouwstenen van prostaglandinen zijn. Dit zijn lichaamseigen stoffen met een hormoonachtige werking die belangrijke taken in en rondom cellen verrichten. Hiermee zorgen ze voor de fijne afstemming van allerlei processen in het lichaam. Prostaglandinen hebben een zeer korte levensduur (ca. 1-2 seconden). Hun invloed ligt daarom dichtbij het celmembraan waar ze geproduceerd worden. Het specifieke aan deze stoffen is dat zij alleen gevormd kunnen worden uit drie ‘langketen’ essentiële vetzuren, namelijk DGLA en AA (omega-6) en EPA (omega-3).

Prostaglandinen reguleren de werking van elk orgaan, weefsel en cel in het lichaam op een basaal, cellulair niveau. Zij bepalen bijvoorbeeld indirect welke kanalen in de celwand open of dicht gaan om stoffen naar binnen of buiten te vervoeren – als een soort ‘poortwachters’ van de cel. Tot nu toe zijn er ongeveer 36 verschillende soorten prostaglandinen (ook wel ‘eicosanoïden’ genoemd) geïdentificeerd, met ieder haar eigen specifieke functie(s). Ze worden in drie groepen of typen ingedeeld, afhankelijk van het vetzuur waar ze oorspronkelijk van gemaakt zijn.

Type 1 prostaglandinen (PG1’s) worden uit het omega-6 vetzuur DGLA gemaakt en zijn waarschijnlijk de meest bekende groep prostaglandinen. Vanuit het GLA in teunisbloemolie kunnen wij DGLA en dus PG1’s vormen. De PG1’s hebben een groot aantal beschermende en gezondheidsbevorderende effecten op allerlei weefsels en organen in het lichaam, waaronder het voorkomen van stolselvorming (bloedverdunnend effect), het verlagen van de bloeddruk, het verbeteren van de bloedsomloop, het voorkomen van ontstekingen, een verbeterde werking van insuline, een gunstige invloed op stemming en gedrag en het versterken van het immuunsysteem.

Type 2 prostaglandinen (PG2’s) worden uit het omega-6 vetzuur AA gevormd. Dit is een grote groep PG’s met zeer uiteenlopende functies in het lichaam. Sommige leden van deze groep remmen de bloedklontering, anderen stimuleren deze juist. Bepaalde PG2’s activeren het afweersysteem en bevorderen ontstekingen. Hierdoor worden type 2 prostaglandinen – en dus AA of zelfs álle omega-6 vetzuren – in de populaire literatuur vaak als ‘slecht’ of ‘gevaarlijk’ afgeschilderd. Dit wordt vooral veroorzaakt door een verkeerd begrip van de complexe functies en werking van prostaglandinen en vetzuren in het lichaam. Jammer, want in de juiste verhouding zorgen de diverse prostaglandinen voor de ‘fine tuning’ die nodig is voor het bewaren van een dynamisch evenwicht in het lichaam. Verder spelen sommige leden van deze groep een belangrijke rol tijdens de zwangerschap, vroege ontwikkeling en groei en zijn ze ook nodig voor een goede werking van de hersenen.

Type 3 prostaglandinen (PG3’s) worden uit het omega-3 vetzuur EPA gevormd. Twee leden van deze groep (PGE3 en PGI3) bevorderen in lichte mate de samenklontering van bloedplaatjes, terwijl anderen het bloed juist verdunnen. EPA is het enige belangrijke molecuul dat de omzetting van AA in het type 2 prostaglandinen blokkeert. Hierdoor heeft het onder meer een ontstekingsremmende werking.

Verklarende woordenlijst

Alfalinoleenzuur (ALA):

Het ‘ouder’ of ‘stam’ vetzuur van de omega-3-familie. ALA is een essentiëel vetzuur omdat wij het nodig hebben om gezond te blijven maar het niet zelf kunnen aanmaken. ALA kan worden omgezet in EPA en, in mindere mate DHA, maar deze omzetting verloopt zeer inefficiënt. ALA wordt met name gevonden in lijnzaad en lijnzaadolie, walnootolie, sojaboonolie en postelein.

Arachidonzuur (AA):

Een ‘langketen’ omega-6-vetzuur dat door omzetting van linolzuur en GLA wordt gevormd. Via de voeding wordt AA door dierlijke vetten geleverd (vlees en sommige vissoorten). Uit AA maakt het lichaam bepaalde eicosanoïden, waaronder type 2 prostaglandines. Deze spelen met name een belangrijke rol in afweerreacties, ontstekingsprocessen, groei en ontwikkeling en bloedstolling. AA is ook een essentieel bestanddeel van de hersenen.

Di-hommo-gammalinoleenzuur (DGLA):

Een ‘langketen’ omega-6-vetzuur dat uit linolzuur en GLA wordt gevormd. DGLA is de grondstof van de type 1 eicosanoïden (prostaglandines), de meest bekend en best onderzochte eicosanoïden. Deze van omega 6 afgeleide stoffen hebben een beschermende en gezondheidsbevorderende werking op allerlei weefsels en organen in het lichaam. DGLA komt voor in moedermelk en orgaanvlees.

Docosahexaeenzuur (DHA):

Een ‘langketen’ omega-3-vetzuur dat in beperkte mate door omzetting van ALA en EPA wordt gevormd. Zonder deze voorloperstoffen kunnen wij DHA niet aanmaken. DHA is cruciaal voor de groei, ontwikkeling en werking van de hersenen, maar speelt ook een rol in de regulatie van afweerreacties en de werking van het hart. Het wordt bijna uitsluitend in vette vis gevonden.

Docosapentaeenzuur (DPA):

De naam van twee verschillende vetzuren. Een van deze is een omega-3-vetzuur dat ná EPA en vóór DHA voorkomt in de omega 3 series. De ander is een omega-6-vetzuur dat als laatste voorkomt in deze series, na AA.

Dubbele banden:

De plaats in een vetzuurketen waar er een paar waterstofatomen ontbreken. Een dubbele band geeft aan dat een vetzuur onverzadigd is. Verzadigde vetzuren hebben nooit dubbele banden.

Eicosanoïden:

Een groep stoffen die alleen uit EPA, DGLA en AA gevormd kan worden en die elk orgaan, weefsel en cel in het lichaam reguleert. Eicosanoïden oefenen met name invloed uit op immuunfuncties, bloedstolling en bloeddruk, groei en ontwikkeling en hersenfuncties. Tot de eicosanoïden behoren de prostaglandines, leukotrienen en thromboxanen.

Eicosapentaeenzuur (EPA):

Een ‘langketen’ omega-3-vetzuur dat in beperkte mate door omzetting van ALA wordt gevormd. Uit EPA worden de type 3 eicosanoïden (prostaglandines) gevormd, die ontstekingen remmen en de samenklontering van bloedplaatjes belemmert (bloedverdunnend effect).

Enkelvoudig onverzadigd:

Een vetzuur dat een paar waterstofatomen mist, waardoor het één dubbele band bevat. De omega-7- en omega-9-vetzuurfamilies zijn enkelvoudig onverzadigde vetzuren. Een bekend enkelvoudig onverzadigd vetzuur is oliezuur (omega 9), dat in alle plantaardige en dierlijke voedingsmiddelen voorkomt.

Enzym:

Complexe eiwitmoleculen die biochemische reacties mogelijk maken. Zonder enzymen zou er in het lichaam niets kunnen worden opgebouwd, afgebroken of verwerkt. Er zijn ontelbaar veel enzymen, ieder met een eigen specifieke taak. Om op de juiste manier te kunnen werken, hebben enzymen bepaalde hulpstoffen (vitaminen, mineralen, aminozuren, e.d.) en voorwaarden (de juiste temperatuur, zuurgraad, e.d.) nodig.

Essentiële vetzuren (EFA):

Meervoudig onverzadigde vetzuren die het lichaam nodig heeft om gezond te blijven, maar niet zelf kan aanmaken. Wij moeten deze daarom uit onze voeding halen. Officieel zijn alleen linolzuur (omega 6) en alfalinoleenzuur (omega 3) essentieel, omdat wij deze vetzuren niet kunnen aanmaken. Ze worden via een ingewikkeld en traag proces omgezet in EPA, DHA, GLA en AA (stoffen die het meest belangrijk zijn voor een optimale gezondheid).

Gammalinoleenzuur (GLA):

Een ‘langketen’ omega-6-vetzuur dat uit linolzuur wordt gevormd. GLA is van belang voor een gezonde huid en hormoonhuishouding. Het komt weinig voor in onze voeding: alleen haver, eidooiers en orgaanvlees bevatten sporen. Teunisbloemolie is wel een rijke bron van GLA.

Langketen:

Verwijst naar vetzuren die een keten van 20 of meer koolstofatomen hebben.

Linolzuur (LA):

Het ‘ouder’ of ‘stam’ vetzuur van de omega-6-familie. LA is een essentieel vetzuur omdat wij het nodig hebben om gezond te blijven, maar het niet zelf kunnen aanmaken. LA kan worden omgezet in DGLA, GLA en AA. Deze omzetting verloopt vrij traag, maar relatief gemakkelijker dan de omzetting van omega-3-vetzuren. LA wordt in vrijwel alle zaden en zaadoliën gevonden, en in de producten die hiervan gemaakt worden zoals margarine, bak- en braadvetten, mayonaise, sladressing, etc.
Van alle essentiële vetzuren komt linolzuur het meest voor in de Westerse voeding.

Meervoudig onverzadigd:

Een vetzuur dat twee of meer dubbele banden bevat. De omega-3- en omega-6-vetzuurfamilies zijn meervoudig onverzadigde vetzuren.

Omega:

Een term uit de scheikunde die gebruikt wordt als aanduiding voor alle onverzadigde vetzuren (zowel enkelvoudig als meervoudig onverzadigd). In tegenstelling tot de populaire misvatting, betekent ‘omega’ niet hetzelfde als ‘essentieel’.

Omega 3:

Een meervoudig onverzadigd vetzuur dat zijn eerste dubbele band heeft op de derde plaats in de vetzuurketen, gerekend vanaf het linkereinde. Tot de omega 3’s behoren ALA, EPA en DHA.

Omega 6:

Een meervoudig onverzadigd vetzuur dat zijn eerste dubbele band heeft op de zesde plaats in de vetzuurketen, gerekend vanaf het linkereinde. Tot de omega-6-vetzuren behoren LA, DGLA, GLA en AA.

Omega 7:

Een enkelvoudig onverzadigd vetzuur met één dubbele band op de zevende plaats in de vetzuurketen, gerekend vanaf het linkereinde. Omega-7- vetzuren zijn niet essentieel.

Omega 9:

Een enkelvoudig onverzadigd vetzuur met één dubbele band op de negende plaats in de vetzuurketen, gerekend vanaf het linkereinde. Omega-9- vetzuren zijn niet essentieel.

Prostaglandinen:

Een groep stoffen die alleen uit EPA, DGLA en AA gevormd kan worden en die elke orgaan, weefsel en cel in het lichaam reguleert. Ook wel eicosanoïden genoemd. Zij worden in drie typen, series of groepen ingedeeld afhankelijk van het vetzuur van waaruit zij gevormd worden en oefenen met name invloed uit op immuunfuncties, bloedstolling en bloeddruk, groei en ontwikkeling en hersenfuncties.

Transvetzuur:

Een van nature onverzadigd vetzuur dat via een industrieel proces kunstmatig verzadigd wordt. Dit proces wordt ook wel ‘harden’ of ‘gedeeltelijke hydrogenatie’ genoemd. 99% van de transvetzuren in de voeding ontstaan via dit proces. Er is ook een kleine groep transvetzuren die van nature in zuivelproducten voorkomt. Industrieel vervaardigde transvetzuren komen voor in margarine, bak- en braadvetten, croissants, patat, kroketten, sauzen, mayonaise, chips, gebak en dergelijke en hebben een bewezen schadelijk effect op de gezondheid. Natuurlijke transvetzuren hebben deze nadelige effecten niet.

Vetzuur:

Een keten van koolstofatomen waaraan waterstofatomen vastgekoppeld zijn. Elk vetzuur heeft een wateroplosbare, zuur, polair uiteinde (rechts) en een olie-oplosbare, methyl, a-polaire uiteinde (links). Het linker uiteinde wordt ook wel het ‘omega’ einde genoemd. Vetzuren zijn de bouwstenen van vetten en oliën.